Diễn đàn Lý học Đông phương: Thế Nào Là Trí Thức? - Diễn đàn Lý học Đông phương

Thế nào là trí thức?
27/01/2012 18:00

(TNO) Những ngày tết Nhâm Thìn 2012, cộng đồng mạng, đặc biệt là các blogger..., đã bàn tán và tranh luận không ngớt quanh phát biểu của giáo sư (GS) Ngô Bảo Châu về định nghĩa "trí thức".

Những tranh luận được mô tả là "sôi sùng sục" này bắt nguồn từ một đoạn phát biểu của GS Ngô Bảo Châu trên một tờ báo:
"… Tôi không đồng ý với việc coi phản biện xã hội như chỉ tiêu để được phong hàm “trí thức”. Đến bao giờ chúng ta mới thôi thi đua để được phong hàm “trí thức”?
Đối với tôi, trí thức là người lao động trí óc. Cũng như những người lao động khác, anh ta cần được đánh giá trước hết trên kết quả lao động của mình. Theo quan niệm của tôi, giá trị của trí thức là giá trị của sản phẩm mà anh ta làm ra, không liên quan gì đến vai trò phản biện xã hội.
Mặt khác, cần trân trọng những người trí thức, hoặc không trí thức, tham gia công tác phản biện xã hội. Không có phản biện, xã hội đã chết lâm sàng...".

Quote

Blogger Quê Choa (tức nhà văn Nguyễn Quang Lập) tỏ ra "bứt rứt không yên" trước phát biểu này và đưa ra ý kiến "phản hồi": "Không thể nghĩ đơn giản: trí thức là người lao động trí óc, cũng như không thể nghĩ giản đơn con người là động vật biết tư duy".
Để "thay lời muốn nói", blogger Quê Choa đã trích dẫn bài viết của một blogger khác có tựa đề "Trách nhiệm trí thức", bàn khá sâu về định nghĩa "trí thức".
Bài viết này có đoạn: "Trí thức là một quy chuẩn giá trị, không phải là một quy chuẩn nghề nghiệp. Một người lao động trí óc chỉ là một chuyên viên, một công chức, một học giả, một nhà khoa học. Dù thành quả lao động của anh ta lớn đến đâu, đẳng cấp chuyên môn của anh ta cao đến đâu, nhưng anh ta vẫn không phải là trí thức cho đến khi thực hiện trách nhiệm xã hội của mình".

Quote

Tác giả bài viết trên cho rằng: “trí thức” đã bị đánh đồng với chuyên viên, học giả, công chức.
Những dòng “bứt rứt” của blogger Quê Choa cùng bài viết “Trách nhiệm trí thức” vừa đề cập đã kéo theo hàng trăm ý kiến khác nhau để đi tìm lại định nghĩa của hai chữ “trí thức”.
Theo một blogger có nickname Khoai thì “Trí thức là những người có tri thức, có khả năng nhận thức nhanh nhạy, hiểu biết và nắm được quy luật vận động và phát triển của các sự vật, hiện tượng, quá trình… trong các lĩnh vực nhất định. Họ lao động nhiệt huyết và sáng tạo chủ yếu bằng trí óc. Những thành quả lao động của họ có những đóng góp nhất định cho sự phát triển của xã hội, đất nước”.

Phát biểu của GS Ngô Bảo Châu về khái niệm trí thức và phản biện xã hội đã làm xôn xao cộng đồng mạng - Ảnh: Đào Ngọc Thạch
Một blogger khác thì cho rằng trí thức phải hội đủ 2 điều kiện. Điều kiện cần: người có học vấn. Điều kiện đủ: dám dấn thân, có trách nhiệm và nghĩa vụ đấu tranh cho lẽ phải, chân lý vì sự tiến bộ của cộng đồng.
Thước đo để đánh giá một người có là trí thức đích thực hay không cần phải dựa vào hành động của họ gắn với thực tiễn lịch sử.
Về vấn đề trí thức và phản biện xã hội, một số cư dân mạng nhận định, không nhất thiết phải gán ghép “phản biện xã hội” với “trí thức”.
Một blogger trong số này lập luận: “Trí thức” là một tầng lớp xã hội, họ có trách nhiệm nghiên cứu, tìm tòi cái mới trong lĩnh vực chuyên môn của mình. “Phản biện xã hội” là hành động của những người có chính kiến và nghĩa khí, sẵn sàng lên tiếng đối với các vấn đề, sự việc không đúng xảy ra trong xã hội. Và các tầng lớp xã hội khác vẫn làm được chứ không riêng gì trí thức.

Quote

Trí thức là sự cảm nhận của người khác, là sự quan sát, nhận định từ bên ngoài, đánh giá một con người dựa vào những tiêu chí mà người quan sát, nhận định có sẵn trong đầu. Nếu không thấy được cái đặc điểm này thì cứ tranh cãi miết không dứt về hai chữ trí thức.
Blogger Nguyễn Vạn Phú

Blogger Nguyễn Vạn Phú thì cho rằng: Trí thức cũng là một khái niệm tương tự theo nghĩa không ai có thể tự gán cho mình danh nghĩa trí thức được cả.
Trí thức là sự cảm nhận của người khác, là sự quan sát, nhận định từ bên ngoài, đánh giá một con người dựa vào những tiêu chí mà người quan sát, nhận định có sẵn trong đầu. Nếu không thấy được cái đặc điểm này thì cứ tranh cãi miết không dứt về hai chữ trí thức, theo Blogger Nguyễn Vạn Phú.
Blogger này phân tích thêm: “Như vậy lao động trí óc là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Cái điều kiện đủ nó rất phong phú, tùy thuộc vào sự cảm nhận của người đánh giá.
Với người này, đó là phong cách sống, là ứng xử với thế sự và nhân cách con người. Với người khác, nó có thể đơn giản là trách nhiệm với gia đình, với mọi người chung quanh. Nhưng với xã hội lớn nói chung, cái điều kiện đủ đó chính là sự minh định rõ ràng tư thế, quan niệm, lập trường trước các vấn đề của xã hội. Nó không phải đơn thuần là sự phản biện (hiểu theo nghĩa cứ ai chăm chăm phê phán nhà nước là trí thức thì nông cạn quá). Phản biện chỉ là một phần và là một phần quan trọng trong tâm thế của một con người trước muôn vàn vấn đề của cuộc sống"...

Quote

Theo Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam,
trí thức (TT) là tầng lớp xã hội làm nghề lao động trí óc, trong đó, bộ phận chủ yếu là những người có học vấn cao, hiểu biết sâu rộng về chuyên môn của mình, có sáng tạo và phát minh.
TT bao gồm các nhà khoa học, kỹ sư, kỹ thuật viên, thầy giáo, thầy thuốc, luật sư, nhà văn, nghệ sĩ...
TT xuất hiện cùng với việc tách lao động trí óc khỏi lao động chân tay, phát triển cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật.
TT không phải là một giai cấp riêng vì nó được thu hút từ nhiều giai cấp khác nhau, không có vị trí riêng trong hệ thống sản xuất xã hội.
TT nói chung, thường nhạy cảm với cái mới, tiếp thu và truyền bá những tư tưởng cách mạng, tiến bộ trong nhân dân, có vai trò rất lớn đối với sự phát triển lịch sử, nhất là trong thời đại cách mạng khoa học kỹ thuật ngày nay…

Trí Quang
(tổng hợp)
============================
Cổ thư ghi nhận:
Khi được hỏi: "Nếu thầy được ra làm quan thì thày sẽ làm điều gì trước?". Tử viết: "Việc đầu tiên của ta là phải chính danh!".
Nhưng hình như nền văn minh hiện đại không để ý đến câu này của "Tử viết". Nó nói qúa nhiều mà không hiểu mình đang nói gì. Nói đến "khoa học" thì khái niệm khoa học chưa được định nghĩa rõ ràng. Nói đến "văn hóa" thì khái niệm văn hóa cũng có đến ngót 400 định nghĩa về văn hóa chưa được xác định (Trong đó có một định nghĩa của Lý học)...vv..và ...vv...Bây giờ đến khái niệm "Trí thức". "Trí thức" là gì? Thế nào là một con người được coi là người tri thức?..vv...và ..vv.
Thì ra chưa có một định nghĩa rõ ràng về trí thức! Ấy mà người ta đã bàn đến"kinh tế tri thức", rồi bi nhiu thứ liên quan đến trí thức và người tri thức. Cứ như "đúng rồi"!
Theo các bạn trí thức là gì?

Thiên Sứ, on 28 Tháng một 2012 - 07:06 AM, said:

TRÍ THỨC là: một người có 1 quan điễm rỏ ràng ,tư tưởng khoáng đạt mở rộng khám phá và nhận thức chân lý đúng sai ,chấp nhận cái lý của người khác...
Nó phản nghĩa cho
TRÍ NGỦ là ; 1 người có tư tưởng bảo thủ hẹp hòi , cứ dựa vào cấp bằng chứng chỉ ,tầm nhận thức cận thị chỉ muốn người khác chấp nhận cái quan điễm của mình ,không phân biệt giữa điều đúng sai.

Văn minh nhân loại toàn cầu thường hay vinh danh những con người hay người con trí thức nhưng họ quên rằng ngay cả người nông dân làm ra hạt lúa cũng có tri thức chuyên môn trong canh tác tri thức công bằng xã hội "Chồng cày, vợ cấy, con trâu ra đồng" tri thức ứng xử quy tắc "Hiếu ,Lễ,Nghĩa" làm đầu. Tôi lo sợ cho cái trí thức "công danh quên bạn, Bố Mẹ già bất kính, phụ nghĩa tào khang" họ lại có cả sàng kiến thức để bao biện an toàn cho cái bất nghĩa vô nghì của mình đối với cội nguồn văn hóa dân tộc hay mùi hương của đất tổ quê cha. Và tôi cũng cảm thán cho những cái nhìn xa trông rộng và vì thế họ thường què quặt thương tổn bởi lỗ chân trâu ngay cửa nhà mình. Một chút cảm nhận của riêng tôi, người chưa từng được đứng trong hàng ngũ "trí thức".

Đây có phép tắc nào gọi họ là những người tri thức không? Ứng xử của họ thật cao cả giữa những khó khăn đời thường!!!

http://nld.com.vn/20...-so-doc-dac.htm

Cháu Future cũng xin gửi một trích đoạn định nghĩa của 1 giáo phái về Trí Thức:

Thế nào là Trí thức?

Do sự học hỏi và sự kinh nghiệm mà hiểu biết, thuộc về trí thức. Như thế, ta xem sử học biết nước ta có bốn ngàn năm văn hiến, đời Hồng Bàng khai quốc, vua Hùng Vương là thủy tổ của nước Việt Nam; xem báo chí ta biết nước Trung quốc có 800 triệu dân; khoa học dạy ta biết điện tử năng, nguyên tử năng, công dụng quang tuyến X, sự lợi ích về vô tuyến truyền thanh, vô tuyến truyền hình. Đó là hiểu biết về học thức.

Nhờ kinh nghiệm, ta xem mây có thể tiên đoán trời mưa, trời nắng; nghe gió biết gió thổi thuận chiều hay nghịch chiều tùy theo thời tiết; nước nấu đến mức nào sôi, nước đá đến mức nào tan rã; món ăn thức uống, món nào nên dùng hạp cơ thể, món nào dùng có hại. Đây là hiểu biết về kinh nghiệm.

Kẻ học rộng biết nhiều hiểu nhiều, thông thuộc kinh điển, có tài hùng biện, hoạt bát trong sự luận đàm, lịch duyệt về khoa ngôn ngữ, chỉ là người học hay, học giỏi, là người trí thức đó thôi, không phải là người trí huệ.

Theo đơn nghĩa của từng từ thì Trí là sản phẩm của sự học rộng, càng học rộng thì trí càng cao (đơn thuần là về chuyên môn một ngành gì đó như Toán, Triết...). TRÍ: 智 Khôn ngoan hiểu biết, sáng suốt. Như vậy bản thân chữ Trí đã mang hàm ý là người học rộng biết nhiều còn thức: THỨC: 識 Hiểu biết, nhận biết do trí não. Như vậy thì cụm từ Trí Thức theo trực nghĩa nói lên nhóm người Học Rộng Biết Nhiều thông qua hoạt động của Não.

Có thể đưa ra một ví dụ ở đây là từ
Trí giả:

• 智者
• A: An intellectual.
• P: Un intellectuel.

Trí: Khôn ngoan hiểu biết, sáng suốt. Giả: người.

Trí giả là người trí thức, người hiểu biết.

Trí giả đồng nghĩa: Trí nhơn, Thiện tri thức; trái nghĩa: Ngu giả, Ngu nhơn. Trí giả cũng là tiếng tôn xưng bực có trí huệ, nhà đạo đức chơn chánh thanh tịnh có thiện căn.

Như vậy bản thân chữ TRÍ đã mang nghĩa học rộng biết nhiều.

Bài viết chỉnh sửa bởi futureprecedor: 29 Tháng một 2012 - 10:46 AM

haithienha, on 28 Tháng một 2012 - 09:37 PM, said:

Cảm ơn Haithienha có lời nhận xét.
Theo tôi định nghĩa của Haithienha phản ánh một yếu tố cần của "người tri thức". Tôi nghĩ chúng ta hãy xét đến khái niệm "tri thức" trước đã, khi đã xác định được khái niệm tri thức thì chúng ta sẽ dễ nhận thức được khái niệm người trí thức như thế nào. Tôi tin chắc và rất khiêm tốn rằng - khi chúng ta đang tìm một định nghĩa về khái niệm "tri thức" và "người tri thức" ở trang web của chúng ta thì chúng ta sẽ thấy các bài viết của các vị "học vị" ồn ào ngoài kia nó rất buồn cười.
Bởi vì khi chưa có một khái niệm mang tính chính danh - được thừa nhận tính chân lý và phủ hợp với các tiêu chí liên quan đến một khái niệm đúng - mà cứ cãi nhau ỏm tỏi về hành vi của một trí thức cần phải có thì thật khôi hài. Nó giống như bàn về vấn đề "Thượng Đế khi buồn, Ngài có hát KaraOke không?". Trong khi khái niệm về Thượng Đế và môi trường sống của Ngài - Thiên Đường - là sản phẩm của một trí tường tượng chưa hoàn chỉnh.
Theo cá nhân tôi cần phân biệt giữa "Tri" và "Trí" và khi chưa có chữ latin để phiên âm tiếng Việt thì người Việt còn sử dụng khái niêm "chi" và "chí" vì phát âm gần giống và chúng có mối liên hệ khá chặt chẽ trong việc mô tả sự hiểu biết, sự vận dung khả năng hiểu biết và nhu cầu cần hiểu biết. "Chi" là một trợ từ cổ dùng để thể hiện ham muốn hiểu biết, để hỏi: "Cái chi?" tương tư như "Cái gì?". "Chí" là từ thể hiện một mục đích cần đạt tới: Ý chí, tiêu chí, chí hướng...vv.....Phạm vi của chúng ta không bàn đến hai từ này mà chỉ bàn đến "tri" và "trí".
Tôi luôn cho rằng: Tiếng Việt là một ngôn ngữ cao cấp nhất trong nền văn minh nhân loại. Không phải ngẫu nhiên mà triết gia nổi tiếng Phạm Công Thiện từ bỏ tất cả mọi hệ thống triết lý kim cổ Đông Tây và xác định chính tiếng Việt mang trong nội hàm của nó tính minh triết cao cấp nhất. Phải như vậy nó mới đủ khả năng để miêu tả một lý thuyết thống nhất vũ trụ. Nếu như ông Phạm Công Thiên chưa đủ uy tín để bảo chứng cho tính minh triết của ngôn ngữ cao cấp thuộc về Việt tộc thì tôi có thể đưa ra một bằng chứng rằng: Tiếng Việt có thể dịch tất cả các ngôn ngữ trên thế giới ra tiếng Việt, nhưng tất cả các ngôn ngữ trên thế giới khó có thể dịch hoàn chỉnh một bản văn từ tiếng Việt ra ngôn ngữ của bất cứ một dân tộc nào. Một trong những yếu tố để tiếng Việt là một ngôn ngữ cao cấp là tính phân loại. Từ "tri"; "Trí" là hai trong một tập hợp các từ cùng loại nhưng khác về thanh: Tri, trí, trĩ, trì, trỉ, trị.
Khái niệm Tri có nghĩa là biết có xu hướng tĩnh. Trí là hiểu có xu hướng động. Thức có nghĩa là tỉnh táo, đối lập với mê muội. Từ kép trong trường hợp này là "thức tỉnh". Đã có giai đoạn ngôn ngữ Việt dùng từ kép "Trí tri" trong "Trí tri cách vật". Ngày xưa ở Hanoi đã có một trường tư thục ở phố hàng Quạt lấy tên là trường "Trí tri". Tức là "hiểu biết". Vậy nghĩa đen của khái niệm tri thức và trí thức là:
Khái niêm Tri thức:
* Nghĩa đen:Tình táo để nhận biết.
* Nghĩa bóng là những kiến thức trực quan hay trừu tượng thu nhập sau khi đã tỉnh táo (sàng lọc) và ghi nhận làm nên sự hiểu biết.
Khái niệm Trí thức:
* Nghĩa đen: Ứng dụng sự hiểu biết (Nhận biết) một cách tỉnh táo.
* Nghĩa bóng: Những người có sự hiểu biết và đem ứng dụng sự hiểu biết đó một cách tỉnh táo trong cuộc đời để mưu lợi cho cá nhân hoặc cộng đồng.
Như vậy - với cách hiểu của tôi - thì bất cứ ai có hiểu biết về một vấn đề gì đó đều là tri thức và bất cứ ai đem ứng dụng hiểu biết của mình cho cá nhân hoặc cộng đồng đều là "trí thức". Và như vậy, bất cứ ai nằm trong phạm trù trên đều có thể là người trí thức. Từ định nghĩa này tôi suy ra: Do sự phát triển của cuộc sống, xã hội nên có sự phân công lao động xã hội, từ đó phân biệt những người hiểu biết mang tính phổ thông (tri thức phổ thông) và mang tình chuyên sâu, chuyên ngành, nên phân biệt những người có học vị cao đều là những người có tri thức rộng (Biết rộng) về chuyên ngành của họ. Và có thể gọi họ là người tri thức. Nhưng vấn đề còn lại là họ đã ứng dụng những hiểu biết của họ như thế nào để xác định tính "trí" (Có dấu sắc) thức.
Bởi vậy, có người dù nhiều chữ - tri thức cao - nhưng không ứng dụng vì: Hoàn cảnh không thể phát huy được tài năng; vì không muốn phát huy tài năng (Ẩn dật), hoặc phát huy tài năng đó không đúng với hiểu biết của họ, mà chỉ lợi dụng bằng cấp để mưu cầu một việc khác thì không thể gọi là "trí (Có dấu sắc ) thức" được. Thiếu tính táo trong ứng dụng cái hiểu biết của mình.
Cũng từ sự phân biệt giữa trình độ phổ thông (tri thức phổ thông) và tri thức chuyên ngành, chuyên sâu được thể hiện với bằng cấp cao, nên tạo ra một khái niệm mới là "tầng lớp tri thức" và những "nhà tri thức". Nhưng đại đa số những tầng lớp tri thức này sống bằng hiểu biết của họ, nên có sự nhầm lẫn giữa "tri thức" và "trí thức".
Bởi vậy dù tri thức cao, bằng cấp đầy mình, nhưng không đóng góp được gì thì - nói theo haithienha - chỉ có thể gọi là "trí ngủ". Hoặc tệ hơn, không đủ khả năng thể hiện những tri thức của mình vì tầm tư duy thuộc loại "Ở trần đóng khố" thì quả là tai hại. Tức là ứng dụng sử hiểu biết của mình không tình táo.
Cũng vì lẽ đó - với định nghĩa theo chủ quan của tôi - không thể gọi tri thức và tri thức là một giai cấp trong xã hội được. Bới vì nó có thể có ở bất cứ giai cấp nào. Những người tri thức có thể sống ở giai cấp cần lao hoặc ở giai cấp thượng tầng.
Vài lời góp ý. Không tự cho là đúng. Xin để tham khảo.
=====================
PS:Bây giờ cá nhân tôi với định nghĩa trên về "tri thức" và "trí thức" để xem các vị "tri, trí thức" tranh luận vấn đề: Tri trí thức trong việc phản biện xã hội và đem tri thức vào hoạt động kinh tế cụ thể nó là cái gì.

Nghĩa hiện nay của từ 'trí thức

Từ “trí thức” xuất hiện năm 1906 với nội hàm mới, đủ phân biệt với những từ ngữ vẫn quen dùng trước đó. “Trí thức” xâm nhập Việt Nam từ ngót trăm năm, đến nay nghĩa gốc có nhiều thay đổi. Đại thể, có hai hướng lớn.



Nghĩa ban đầu
Intellectuel (tiếng Pháp) hay intellectual (tiếng Anh) trong từ điển vốn là một tính từ, còn danh từ gốc của nó là intellect (trí tuệ, trí thông minh).
Nhưng một văn bản kháng nghị công bố năm 1906 - do nhà văn Zola ký tên đầu - lại được thủ tướng Pháp Clemenceau (tiến sĩ, nhà báo) gọi là Tuyên ngôn của Trí thức (Manifeste Des Intellectuels).Thế là một tính từ trở thành danh từ mới, chưa hề có trong các từ điển lớn trước đó như Larousse 1866-1878 hay Đại từ điển Bách khoa 1885-1902. Ngay sau đó, thế giới đã chấp nhận một từ ngữ mới.
Đó là bản kháng nghị nổi tiếng, của các nhà văn, nhà khoa học nổi tiếng, chống lại một bản án oan cũng nổi tiếng là xấu xa trong lịch sử tư pháp (xử đại úy Dreyfuss, sau gọi là “Sự kiện Dreyfuss”).
Trên thực tế, các tác giả của bản kháng nghị đã bị chính quyền chỉ trích, phân biệt đối xử, hăm dọa, kể cả tù đầy, nhưng không nao núng, mà vẫn theo đuổi sự việc tới cùng.
Nay gọi là dấn thân. Như vậy, danh từ “trí thức” ra đời nhân một sự kiện chống bất công nói riêng và chống mọi bất cập của xã hội nói chung.
Từ đó, một người có học vấn cao sẽ được mang danh “trí thức” nếu ông ta sẵn sàng tạm bước ra khỏi lĩnh vực chuyên sâu của mình để lên tiếng – với lập luận vững chắc - về những bất cập xã hội, với động cơ không vụ lợi.
Nay gọi là phản biện. Sau 100 năm, nghĩa gốc bị thay đổi. Từ rất lâu trước khi có từ “trí thức”, xã hội đã sử dụng nhiều từ tôn vinh dành cho những người có học vấn uyên thâm, làm nghề sáng tạo: nào là học giả, nhà văn, nào là nghệ sĩ, bác học…Đó là bước tiến lớn khi xã hội nhận ra các sản phẩm tinh thần ngày càng đặc trưng cho văn minh nhân loại. Từ “trí thức” xuất hiện năm 1906 với nội hàm mới, đủ phân biệt với những từ ngữ vẫn quen dùng trước đó…
Để được gọi là trí thức, điều kiện “cần” là làm nghề sáng tạo các giá trị tinh thần; còn điều kiện “đủ” là phản biện xã hội - để xã hội tốt đẹp thêm. “Trí thức” xâm nhập Việt Nam từ ngót trăm năm, đến nay nghĩa gốc có nhiều thay đổi.
Đại thể, có hai hướng lớn:- Một hướng cố giữ nguyên nghĩa: tuy chỉ thoi thóp, bị chìm lấp, nhưng khi cần thiết và gặp hoàn cảnh thuận lợi vẫn cứ bùng lên - chứng tỏ nó chưa chết hẳn. Bằng chứng là cách đây 5 năm - khi mọi người thảo luận sôi nổi về vai trò trí thức - đã có những “suy nghĩ về khái niệm trí thức”. Sau đó, thêm một ý kiến khác tỏ vẻ không đồng tình (với hướng thứ hai) về sự tầm thường hóa trí thức, với nhận định “trí thức ngày càng đông, nhưng càng… không đúng nghĩa”…
- Một hướng khác, áp đảo, đã rất thành công biến “trí thức” thành một từ bao quát và gói ghém trong nó tất cả các từ cụ thể quen dùng trước đó (như: học giả, soạn giả, tác gia, bác học, văn gia…). Ở mức độ cụ thể hơn nữa, ta có các từ chỉ rõ bằng cấp và nghề nghiệp của họ (ví dụ): tiến sĩ, bác sĩ, kỹ sư, nhạc sĩ, họa sĩ, nhà điêu khắc, giáo sư, nhà văn, nhà khoa học, nhà toán học… Tất cả, đều được quan điểm này coi là trí thức.
Theo hướng thứ hai, công lao của người sáng tạo từ “trí thức” rốt cuộc chỉ là đưa ra một từ chung, để gộp vào nó các từ sẵn có về giới “có học” trong xã hội. Hướng thứ hai mạnh tới mức khuất phục được cả nhiều người soạn từ điển và soạn Nghị Quyết ở nước ta. Và do vậy, cũng là ý kiến của đông đảo bạn đọc trong cuộc thảo luận đầu năm 2012. Cụ thể, số người nói giống như GS Ngô Bảo Châu (và như Nghị Quyết) vẫn đông gấp bội số người đồng ý với GS Chu Hảo.


GS Ngô Bảo Châu: "Tôi không đồng ý với việc coi phản biện xã hội như chỉ tiêu để được phong hàm “trí thức”… giá trị của trí thức là giá trị của sản phẩm mà anh ta làm ra, không liên quan gì đến vai trò phản biện xã hội". Nghị quyết số 27-NQ/TW (6-8-2008) về xây dựng đội ngũ trí thức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, đã đưa quan điểm:Trí thức là những người lao động trí óc, có trình độ học vấn cao về lĩnh vực chuyên môn nhất định, có năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, truyền bá và làm giàu tri thức, tạo ra những sản phẩm tinh thần và vật chất có giá trị đối với xã hội. GS Chu Hảo: Không có tư duy phản biện, không phải là trí thức.


Sự thuận tiện và đắc dụng

Hướng thứ hai chiếm thế áp đảo, được xem là chính thống, vì nó đem lại nhiều cái lợi cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH). Thí dụ, sự thuận tiện khi cần nói gộp. Nó giúp chúng ta gộp vào khái niệm trí thức, từ Hoàng Tụy, Ngô Bảo Châu cho tới một người thầy tốt nghiệp trường cao đẳng nay dạy Toán ở bậc trung học ( cũng như trước đây rất thuận tiện khi gộp một văn hào với viên thư ký của ông ta vào giai cấp tiểu tư sản vậy).

Nó càng thuận tiện khi cần tổng kết thành tích đào tạo. Nếu – như hiện nay - coi tốt nghiệp cao đẳng cũng là trí thức, thì số lượng giới này của chúng ta đào tạo ra đã tới vài triệu – là đông đảo, hết sức phong phú.

Đương nhiên, để phát huy sức mạnh xây dựng CNXH của đông đảo trí thức, cần phải xếp họ vào đội ngũ – đúng như nghị quyết đã chỉ rõ. Nó cũng giúp chúng ta hiểu thêm một đặc trưng lớn của trí thức XHCN.

• GS Nguyễn Ngọc Lanh

TRÍ THỨC LÀ GÌ?

Lời chủ nhân blog: Gần đây, có nhiều bàn tán về trí thức là gì, vai trò của trí thức, v.v. Tôi nghĩ tôi cần học thêm về vấn đề này. Có mấy bài đáng suy ngẫm nên tôi lưu lại để học hỏi.
“Kẻ nào không tham gia vào việc công thì phải là súc vật hay thần thánh!” – Triết gia Aristotle.
“Trí thức là những người có sự hiểu biết và biết thức tỉnh xã hội” – Giản Tư Trung.
“Người trí thức là người không để cho xã hội ngủ” – GS. Cao Huy Thuần
“Có 4 hạng trí thức trong xã hội Việt Nam ngày nay. Hạng 1 là những người “trí thức thứ thiệt”, đau đáu với vận mệnh đất nước quê hương và sẵn sàng dấn thân, cho dù họ không được lòng của giới cầm quyền. Hạng 2 là những người cũng quan tâm đến đất nước và dân tộc, cũng bức xúc trước những bất cập của xã hội, nhưng họ không dám dấn thân; Thay vì dấn thân, họ co rút trong cái không gian và môi trường nhỏ bé là gia đình. Hạng 3 là những người không màn đến các vấn đề xã hội dù cũng có chút hiểu biết về chính trị, nhưng họ không lên tiếng, không có hành động, mà thay vào đó là thái độ xu nịnh và lo làm ăn vì quyền lợi kinh tế cá nhân; Họ là những người thiếu lập trường, không có niềm tin, nhưng lại rất hãnh diện về những học vị và học hàm (có thể là dỏm hay mua bán) của họ. Hạng 4 là những người cũng thông minh, nhạy cảm với thời cuộc, và sử dụng thông minh của mình để dèm pha người khác; họ là những con buôn chính trị” – Đào Tiến Thi
“Nhưng theo cách hiểu của tôi thì chỉ có hạng 1 là những người trí thức thật sự, còn hạng 2, 3 và 4 thì ngụy trí thức là đúng hơn” - GS. Nguyễn Văn Tuấn
“Trí thức là người có tầm nhìn đứng cao hơn tầm nhìn chuyên môn của một chuyên viên” – Nguyễn Quang Minh
“Xuất phát từ thái độ trân trọng những lo âu dằn vặt của người khác, đặc biệt của những tấm gương khả kính, tôi xin bầy tỏ thái độ trân trọng đối với những vị đã gợi ý câu hỏi “trí thức là gì?” - Phạm Việt Hưng
“Nhưng gạt bỏ (việc bàn về khái niệm trí thức – NV) để khuyên người khác là nên chuyên tâm vào những việc khác (như những việc đại sự của các nhà có tầm vóc đã làm) và cho là các người (bàn về khái niệm trí thức – NV) là làm chuyện “bánh vẽ” thì tôi cho là trẻ con (nhẹ) hay khinh người, fascist học thuật (nặng)” – Nguyễn Đức Hiệp
“Đã là trí thức thì phải là người có tầm, có trách nhiệm và nghĩa vụ xã hội” – GS. Nguyễn Huệ Chi
“Biết bao giờ người Việt (ít ra là người Việt có học thức) mới biết tranh luận cho ra hồn” – GS. Phạm Quang Tuấn
“Rõ ràng bạn không thể vừa được người ta cấp xe sang (hay tặng nhà to) lại vừa có Tự Do (hay Công Lý). Bạn chỉ có thể chọn một trong hai thứ đó. Lập luận rằng cưỡi xe BMW mới tiến được hoặc tiến nhanh hơn tới Công Lý (hay Tự Do) là ngụy biện, tự dối mình và lừa dối người khác. Đặc biệt, nếu bạn là một người lao động trí óc theo một chuyên môn nào đó, việc bạn chọn cái gì sẽ tự động xếp bạn vào hàng ngũ những ‘trí thức dự khuyết’, hay vào đám học giả xu thời đang ngày càng lạm phát trên đất nước này“ - TS. Nguyễn Đình Đăng
“Tôi luôn luôn tâm niệm lời dạy của Francois Rabelais: “Science sans conscience n’est que ruine de l’âme” (Khoa học vô lương chỉ là sự hư nát của linh hồn). Nói một cách dân dã thì khoa học chẳng là cái đinh gì cả nếu nó không luôn luôn tỉnh thức để đề cao lương tri. Kỳ vọng về phản biện của trí thức chẳng qua là kỳ vọng vào lương tri của trí thức, đơn giản có thế thôi. Chẳng lẽ điều đó sai ư?” - Phạm Việt Hưng
“Đóng góp theo kiểu người trí thức có nghĩa là dùng những khả năng mà người ta đặc biệt associate với trí thức: khả năng suy nghĩ độc lập, không để mình bị nhồi sọ hay bịt mắt, biết tự mình suy xét, khả năng tự học, tự tìm information, đánh giá và kết hợp information để có một cái nhìn đứng đắn về xã hội, tự tìm hiểu về những vấn đề của xã hội, và từ đó tự suy ra con đường phải làm gì do sự thúc đẩy của lương tâm. … Nhưng đánh đồng “trí thức” với “từ thiện” với “lao động trí óc” v.v. theo tôi, là muddled thinking” - GS. Phạm Quang Tuấn
(Trích từ blog của TS Toán học Lê Văn Út, ĐH Oulu, Phần Lan)

wildlavender, on 02 Tháng hai 2012 - 07:19 PM, said:

Rút lại: Định nghĩa "tri thức" và "trí thức" của tôi vẫn là đúng nhất! Hoặc chí ít nó cũng có căn bản đúng nhất!
Nhìn chung các định nghĩa của quí vị ở trên chỉ nói đến những giá trị liên quan đến con người , chứ hoàn toàn không hề có một định nghĩa đúng về trí thức. Tôi lần lượt trích lại và phân tích như sau:
* Trường hợp như miêu tả dưới đây là sự phân loại các dang người trong tầng lớp trí thức - căn cứ trên một chuẩn mực đạo đức xã hội - chứ không phải bản nghĩa khái niệm trí thức:

Quote

* Trường hợp như miêu tả dưới đây qúa đơn giản khái niệm tri thức:

Quote

“Trí thức là những người có sự hiểu biết và biết thức tỉnh xã hội”
– Giản Tư Trung. “Người trí thức là người không để cho xã hội ngủ” – GS. Cao Huy Thuần

* Trường hợp như miêu tả dưới đây thì khó hiểu quá? Vì thiếu yếu tố thời gian và không gian. Thí dụ: Với ngành nông nghiệp thì một giáo sư toán có hơn anh nông dân thật thà chất phác không?

Quote

“Trí thức là người có tầm nhìn đứng cao hơn tầm nhìn chuyên môn của một chuyên viên”
– Nguyễn Quang Minh

* Trường hợp như miêu tả dưới đây thì là người khiêm tốn đứng ngoài cuộc và chờ xem mọi người kết luận cuối cùng: "Trí thức là gì?".

Quote

* Trường hợp như miêu tả dưới đây không phải là định nghĩa về bản nghĩa khái niệm trí thức mà là phản đối một nhận định về khái niệm trí thức của người khác:

Quote

“Nhưng gạt bỏ (việc bàn về khái niệm trí thức – NV) để khuyên người khác là nên chuyên tâm vào những việc khác (như những việc đại sự của các nhà có tầm vóc đã làm) và cho là các người (bàn về khái niệm trí thức – NV) là làm chuyện “bánh vẽ” tôi cho là trẻ con (nhẹ) hay khinh người, fascist học thuật (nặng)” – Nguyễn Đức Hiệp

* Trường hợp như miêu tả dưới đây là một giá trị đạo đức có thể cần ở mọi tầng lớp người và không riêng gì trí thức.

Quote

“Đã là trí thức thì phải là người có tầm, có trách nhiệm và nghĩa vụ xã hội”
– GS. Nguyễn Huệ Chi

* Trường hợp như miêu tả dưới đây thì chẳng liên quan gì đến bản nghĩa khái niệm trí thức cả. Mà là người Việt nói chung:

Quote

“Biết bao giờ người Việt (ít ra là người Việt có học thức) mới biết tranh luận cho ra hồn” – GS. Phạm Quang Tuấn

* Trường hợp như miêu tả dưới đây thì chẳng thấy khái niệm trí thức ở đâu cả mà chỉ là đặt vấn đề về định hướng vị trí của trúi thức trong xã hội.

Quote

“Rõ ràng bạn không thể vừa được người ta cấp xe sang (hay tặng nhà to) lại vừa có Tự Do (hay Công Lý). Bạn chỉ có thể chọn một trong hai thứ đó. Lập luận rằng cưỡi xe BMW mới tiến được hoặc tiến nhanh hơn tới Công Lý (hay Tự Do) là ngụy biện, tự dối mình và lừa dối người khác. Đặc biệt, nếu bạn là một người lao động trí óc theo một chuyên môn nào đó, việc bạn chọn cái gì sẽ tự động xếp bạn vào hàng ngũ những ‘trí thức dự khuyết’, hay vào đám học giả xu thời đang ngày càng lạm phát trên đất nước này“ - TS. Nguyễn Đình Đăng

* Trường hợp như miêu tả dưới đây nói về đạo đức cần có ở một con người nói chung chứ không phải chỉ riêng trí thức. Vâng ! Không sai! Nhưng bất cứ con người nào cũng cần có phẩm chất ấy!

Quote

“Tôi luôn luôn tâm niệm lời dạy của Francois Rabelais: “Science sans conscience n’est que ruine de l’âme” (Khoa học vô lương chỉ là sự hư nát của linh hồn). Nói một cách dân dã thì khoa học chẳng là cái đinh gì cả nếu nó không luôn luôn tỉnh thức để đề cao lương tri. Kỳ vọng về phản biện của trí thức chẳng qua là kỳ vọng vào lương tri của trí thức, đơn giản có thế thôi. Chẳng lẽ điều đó sai ư?”
- Phạm Việt Hưng

* Trường hợp như miêu tả dưới đây là nói về phương pháp tư duy chứ không phải bản nghĩa tri thức.

Quote

“Đóng góp theo kiểu người trí thức có nghĩa là dùng những khả năng mà người ta đặc biệt associate với trí thức: khả năng suy nghĩ độc lập, không để mình bị nhồi sọ hay bịt mắt, biết tự mình suy xét, khả năng tự học, tự tìm information, đánh giá và kết hợp information để có một cái nhìn đứng đắn về xã hội, tự tìm hiểu về những vấn đề của xã hội, và từ đó tự suy ra con đường phải làm gì do sự thúc đẩy của lương tâm. … Nhưng đánh đồng “trí thức” với “từ thiện” với “lao động trí óc” v.v. theo tôi, là muddled thinking”
- GS. Phạm Quang Tuấn

Cuối cùng là câu của ngài Aristotle:

Quote

“Kẻ nào không tham gia vào việc công thì phải là súc vật hay thần thánh!” – Triết gia Aristotle.

Ngài Aristotle đã nói rất đúng một vế: Trên Thiên Đường thì không có dân chủ và Thượng Đế nhìn thấy mọi con người đều như nhau và Ngài không thấy thiên tài ở trong những con người mà Ngài tạo ra ở trần gian. Nó cũng giống như con người nhìn thấy tất cả các con cừu trong bầy cừu đều như nhau vậy! Bởi vậy thiên thần là những thuộc hạ của Thượng Đế thì chẳng có lý do gì tham gia vào việc của con người, nếu như không có lệnh của Ngài. Còn súc vật có tham gia vào việc của con người không? Tôi nghĩ là có đấy! Một con lợn quay vàng óng trên mâm cỗ trong một nghi lễ long trọng của con người là một thí dụ về sự tham gia của súc vật.
Cái nhìn của Lý học Đông phương trong các mối quan hệ xã hội là: Tất cả phải bắt đầu từ tính "chính danh". Không có tính "Chính danh" xã hội sẽ rối loạn. Vấn đề tham gia phản biện xã hội, tham gia đấu tranh xã hội....vv....thì Lý học đã có câu rất hay: "Quốc gia hưng vong. Thất phu hữu trách". Vâng! Chắc các vị trí thức đều biết câu này! Đương nhiên "Thất phu" cũng phải có trách nhiệm thì trách nhiệm của quí vị tri thức còn phải rõ hơn vì vai trò của quí vị trong xã hội.

Thấy chủ đề này cũng hay, Rubi xin tham gia ý kiến cùng các độc giả quan tâm.
Tri Thức.
Tri thuộc nhóm Kiến, Văn, Giác, Tri, nghĩa là Thấy, Nghe, Hiểu, Biết.
Thức là Tâm thức, Ý thức, cụ thể là Học thức. Như Rubi đã có lần nói, Học là nghiên cứu (Khoa là chuyên khoa, chuyên ngành).
Mắt thấy, tai nghe, ý hiểu, ý biết vấn đề và các vấn đề liên quan rồi nghiên cứu để có thể tham gia trao đổi đóng góp thì gọi là Tri thức. Cao hơn, Tri thức thuần thục cần có thêm chữ Thiện, gọi là Thiện Tri Thức.

Rubi, on 04 Tháng hai 2012 - 05:33 PM, said:

Trí thức là một khái niệm độc lập. Cần làm rõ nghĩa. Nếu gán cho từ này thêm những từ như "Thiện trí thức " thì đấy là một thuộc tính đòi hỏi cần có của trí thức, không phải bản nghĩa từ "trí thức". Như vậy sẽ có thể đặt ra: Ác trí thức,... Bẩn trí thức,...Cũng như khí người ta không hiểu rốt ráo về khái niệm văn hóa thì tùy tiện gắn từ này với những động từ liên hệ với nó: "Văn hóa ẩm thực", "văn hóa chửi" ..tất yếu phải có "văn hóa cabine", "văn hóa nhổ tóc ngứa"....vv..,. loạn cả!.
Trí thức, trí ngủ, trí ngu.
Mới ba ông trí rối mù thế gian....

Thiên Sứ, on 04 Tháng hai 2012 - 05:52 PM, said:

Vậy cháu có ý kiến thêm (cũng là đính chính một chút: Trí, Tri).
Trí là Trí tuệ, ở đây là Trí tuệ có Thầy chứ không phải là Trí tuệ không có Thầy. Thuộc Sở trí, không phải Năng trí, tức là thuộc cái từ bên ngoài mang vào chứ không phải từ bên trong phát ra, cũng ví như gieo hạt và hạt nảy mầm.
Thức là Ý thức, ở đây là Học thức-nghiên cứu phân biệt, phân tích.
Trí Thức là Trí tuệ phân tích vấn đề, thuộc sự kế thừa và phát huy/nhận định rồi phát triển nội dung.

Rubi, on 04 Tháng hai 2012 - 06:15 PM, said:

Rubi có thể phân tích sự khác nhau giữa trí thức và tri thức được không? Mình mông muội, thấy cấn cá mà chưa nói ra được!

Thích Đủ Thứ, on 04 Tháng hai 2012 - 06:18 PM, said:

Trí thức là có Trí tuệ.
Tri thức là có Hiểu biết.

Rubi, on 04 Tháng hai 2012 - 06:23 PM, said:

Thế trí tuệ và Hiểu biết giống và khác nhau như thế nào?

Thích Đủ Thứ, on 04 Tháng hai 2012 - 06:25 PM, said:

Trí là đối tượng bị thấy, Tri là sự thấy. Sự thấy có vẻ là tương tác của năng sở, đối tượng bị thấy có vẻ là sự chuyển hoả sở thành năng.

Thích Đủ Thứ, on 04 Tháng hai 2012 - 06:25 PM, said:

Hi hi, Trí thức tức là không ngủ, vậy trí thức là người luôn tỉnh táo, suy ngẫm, suy xét để tìm ra vấn đề mà không bị ru ngủ bởi những lời lẽ huyễn hoặc.
Trí Tuệ là kiến thức tích góp được từ xa xưa cho đến nay
Dễ thế thì có khi mình giải thích sai cũng nên

Hạt gạo làng, on 04 Tháng hai 2012 - 06:34 PM, said:

Trí thức, trí ngủ, trí ngu, bây giờ thêm ông trí tuệ nữa. Phật giáo còn có ông trí huệ cho đông vui.
Kể ra "Trí" ngót chục ông...
Ở làng Vũ Đại thêm ông Chí Phèo....

Rubi, on 04 Tháng hai 2012 - 06:23 PM, said:

Mình hiểu như thế này, mong Rubi cứ thẳng thắn trao đổi:

Trí thức và tri thức, về bản chất khác nhau giữa chữ Trí và chữ Tri. Tri là những kiến thức mà con người có thể nhận biết và hiểu được nó còn Trí là những kiến thức được nhận diện, hiểu và đem ra áp dụng, nói cho người khác hiểu được. Nói cách khác, nó khác nhau giống như sự khác biệt giữa những cuốn kinh Phật và Thiền sư, giữa học vị và văn hóa hay giữa học và hành vậy!

Thêm một khái niệm nữa liên quan đến trí thức để quí vị rộng đường tham khảo. Đó là khái niệm "trí thức nửa mùa".
Nhiều người cho rằng khái niệm "tri thức" là do ông Tây mần ra từ năm 1906. Sau đó mới du nhập vào Việt Nam ta, mới có khái niệm Tri thức. Tức là mới đây. Nhưng trong ngôn ngữ Đông phương thì khái niệm này dùng từ lâu rùi. Cổ nhất là câu chuyện ngụ ngôn"Ngu công dời núi", có ông Trí Tẩu. Còn truyện Việt thì có trí khôn được nhắc nhiều lần (Trong chuyện "Sự tích vì sao con cọp có vằn - truyện dân gian Việt. Xưa lắm rùi....)...còn nhiều lắm. Vậy cái chữ trí ấy đâu phải của riêng ông Tây. Nhưng cái gì cũng lục sách Tây ra đề ngâm cứu nguồn gốc, nên nó mới loạn cả lên. Bởi theo Tây nên mới có khái niệm: Trí thức thì phải phản biện xã hội? Ơ! Vậy thằng nào không phản biện toàn là trí ngủ à? Rồi lại bảo trí thức là người có sản phẩm chuyên môn! Ơ! Thế thì xã hội toàn là trí thức cả à? Vậy ai thức? Ai ngủ đây? Hay là nửa tình, nửa mê cả?.
Chán wá!

Đây! Đây! Lại có một định nghĩa mới về trí thức đây:
Noam Chomsky - triết gia và nhà ngôn ngữ học cánh tả nổi tiếng nhất của Mỹ - cũng thừa nhận:
"Là Trí thức đó là một sự bổ nhiệm cho mỗi người biết sử dụng lý trí của riêng mình để thúc đẩy những công việc quan trọng cho sự phát triển của loài người."
Ây da! To tát quá! Vậy mấy vị không mần được những công việc quan trọng cho sự phát triển của loài người toàn là ngu cả! Vậy tui phải làm sao bây giờ để góp vào công việc phát triển của loài người? Lấy nhiều vợ và đẻ nhiều con để góp phần phát triển loài người à? Chết chết! Phạm húy! Phạm húy! Cái này bà xã phản đối!